Roadtrip Bosnië 2026 # Dag 6

Dag 6 # Woensdag 26 augustus. Een reisdag van Jace naar Sarajevo

Vandaag moeten we al weer afscheid nemen van Jajce en haar mooi omgeving. We waren rond 6.30 uur wakker. We gaan rustig de boel klaar maken voor vertrek, nog even koffie drinken en de auto inpakken. En natuurlijk hangt ook nog de was midden in de kamer aan een rekje. Het is mooi balen maar de meeste dingen zijn nog niet droog, hoe dan ? Maar goed, we moeten weg dus de boel maar netjes opgevouwen en ingepakt en dan moet het maar zo snel mogelijk weer aan de waslijn als we over zijn. Als het goed is hebben we weer een mooie route voor de boeg. Hopelijk heeft Chat nu wel alles op de goede volgorde staan anders is de liefde echt over. Ik heb weer een route uitgestippeld en als het goed is gaan we deze ook zo rijden en zo niet, dan niet. We rijden van Jajce richting Donji Vakuf en door naar Bugojno over M 16, de hele tijd stroomt de rivier de Vrbas naast ons mee. Vanaf Bugojno gaan we links de M 16.4 op, dit moet een mooie bergpas zijn namelijk de Rostovopas van ca. 1160 meter hoog. Onderweg hebben we daar nog wat stops. We gaan dan via Novi Travnik een klein stukje terug naar Travnik. Daar gaan we ook een stop maken en van daar door naar Sarajevo via de E 661 en dan over dea M 5. We kunnen daar ook een stuk autobaan pakken maar dat gaan we dus niet doen. Het hele stuk is maar 72 km maar wel enkele uren rijden.

Het appartement is leeg en schoon, alle bagage zit weer in de auto, de ramen zijn gelapt (van de auto dan hè) ! want jeetje wat waren die smerig van alle buien gisteren en rond 8.00 uur rijden we weg van deze mooie plek. Hoeveel moois staat er ons weer te wachten.  Als we Jajce verlaten en de M 16 opgaan krijgen we al snel weer wat wow momenten. Ik bedenk me dan ook opeens dat wij nog helemaal geen oproepen van de  moskeeën hebben gehoord tot nu toe. Nu zaten wij in Jajce natuurlijk net op de rand met het Servische gedeelte en Banja Luka valt ook onder het Servische deel. Maar ook zonder de oproepen wisten we hoe laat we naar bed moesten, Dolf en Annette haha. Toen wij een paar jaar geleden een paar dagen in Blagai waren zeiden wij altijd met het gebed om 22.00 uur, we moeten naar bed dat komt hij ons even vertellen. Maar goed dat zal straks wel duidelijk hoorbaar zijn in Sarajevo. Het eerste stukje meteen al weer heel mooi, we staan toch iedere keer weer versteld en hopen dat we dit soort wow momenten blijven houden. Het valt ons op dat bijna iedereen hier zakjes met aanmaakhout verkoopt langs de kant van de weg bij hun huis. We hadden al bedacht dat hier veel mensen koken en verwarmen op hout omdat er waarschijnlijk niet overal gasaansluiting zijn, vooral niet in de dorpjes en dan al helemaal niet die wat hoger in de bergen zitten. Ik heb dat in de avond nog even opgezocht en op internet zegt men ook dat 70 tot 75 % van alle huishoudens in Bosnië gebruik maakt van vaste brandstoffen, voornamelijk hout en dat dat in de dorpen nog veel hoger ligt. Dit is natuurlijk heel begrijpelijk. Voor ons zelf is het even terug in de tijd en dan niet eens in onze tijd. Daarom zagen we onderweg ook dat veel gezinnen zich al aan het voorbereiden zijn voor de winter. Velen waren al aan het houthakken en sjouwen met kruiwagens vol hout, en daar viel mij nog iets aan op, het waren vooral vrouwen. Maar de mannen zullen wel aan het werk zijn ?? of zitten in de kroeg haha. En daarom rijden er waarschijnlijk zoveel vrachtwagens met hout. Volgens internet klopt dit ook want hele families hakken, zagen en stapelen hout bij hun huis zodat het nog kan drogen voor de winter. We zagen dit ook onderweg, dat het hout opgestapeld voor huis ligt soms zelfs aan de overkant van de straat. Ik zei al dat moet je bij ons doen, dan is het de volgende dag wel weg. Maar hier kan dat blijkbaar nog wel, hoe fijn is dat.En hout dat hebben ze hier genoeg.

Ondertussen rijden we langs de Vrbas die op sommige stukken een beste stroming heeft, er zijn best wel veel parkeerplekken onderweg om even een kijkje te nemen naar de rivier, alleen één probleem de bomen en struiken zijn zo hoog dat je niks ziet. Een ander probleem op de parkeerplaatsen, is het vele afval iedere keer, dit is zo jammer en zo veel. Eigenlijk zien we dat op alle parkeerplaatsen die we de afgelopen dagen tegen gekomen zijn en de ene nog erger dan de ander. Wat ook opvalt op deze route is dat na Donj Vakuf heel veel leegstaande huizen staan. Zo jammer want ze staan soms op de mooiste plekjes. Waarschijnlijk heeft dit alles te maken met de oorlog (1992-1995) want tijdens de Bosnische oorlog is de bevolkingssamenstelling van de regio ingrijpend veranderd. Veel inwoners waaronder duizenden Servische inwoners die voorheen in en rond Donj Vakuf woonden, moesten vluchten of elders een nieuw leven beginnen. Veel van deze voormalige eigendommen of vernielde huizen zijn nooit herbouwd of permanent herbevolkt. Door juridische onduidelijkheden, verdeelde erfgenamen of een gebrek aan financiële middelen bij families om oude en beschadigde woningen op te knappen, blijven panden vaak ongebruikt achter, en dat is te zien. Het ene huis is "gewoon" beschadigd en andere huizen totaal ingestort en overwoekerd. Niemand mag ook maar iets met deze huizen doen of je moet de rechtmatige eigenaar zijn, of van deze erven of kopen. Dit zit wel ingewikkeld in elkaar. Maar je zou maar 3 van deze buren hebben dan wordt je niet blij. Maar soms is het ook mooi om te zien en wordt het bijna een lost place.

We rijden verder naar Bugojno en gaan hier links af de M16.4 op tot aan Novi Travnik loopt hier de 39 km lange Rostovopas. Deze ligt op 1160 meter hoogte, en is echt weer een Wow moment, we staan iedere keer versteld van alle natuurschoon hier met weer hele mooie vergezichten. Precies tussen de steden Bugojno en Novi Travnik is onze eerste stop. Het bekende eco/etno bergdorp, in de winter is dit ook een ski gebied maar daar is nu niks van te zien. Er staat een groot bord naast de weg en we zien een groot restaurant. In eerste instantie is hier verder niks te zien. We parkeren toch maar de auto en gaan even kijken. Er ligt een hele grote hond te slapen op de parkeerplaats, deze staat op en gaat een eindje verder liggen slapen zodat wij de auto daar kunnen parkeren. Er is nergens een bordje te vinden dat hier ergens het eco dorp moet zijn. Ik denk dat Chat ons wederom voor de gek heeft gehouden. Ik loop even om het restaurant heen en zie erachter wat houten gebouwtjes liggen, zal het dit dan zijn ? Via de andere kant van het restaurant misschien ? En inderdaad daar loopt je het eco dorp in. Wij denken dat de houten gebouwtjes als hotelkamers of appartementen worden verhuurd want overal staan nummers op. De gebouwen zien er ook heel mooi uit. Er omheen staan allemaal dingen van vroeger, oude karren, koetsen, sleeën en een fiets haha die er ook ter decoratie staat. Er moeten ook nog kleine watervalletjes en bruggetjes zijn, alles wat wij zien is één klein stroompje en één houten bruggetje. Al met al stelde het niet heel veel voor maar het was wel leuk om even gezien te hebben. We stappen de auto weer in opweg naar onze volgende stop om de stecci Smrike te bezoeken deze liggen voor Novi Travnik volgens mijn route die Chat heeft gemaakt. Volgens Google ligt het na Novi Travnik grrrr gek wordt je ervan. Dus alvast een tip voor iedereen, vertrouw niet te veel op mijn ex Chat, de liefde is nu echt over. We hebben dus maar even Google ingeschakeld (we zijn blij met ons onberkte internet via holy fly, daar kun je onderweg echt niet zonder) en hebben het maar even opgezocht en deze stop ingevoerd. We moeten iets terug en worden bij Novi Travnik de R 439 opgestuurd, altijd weer spannend zo'n R weg. Maar wauw wauw wauw wat een mooie route weer. Na een hele poos zien we in de verte een kleine supermarkt met bakker, tijd om te stoppen want we hebben nog geen ontbijt gehad. Het is een heel klein supermarktje maar ze hebben brood en chocolade croissant en worstenbroodjes. Dus 2 worstenbroodjes en een choco croissant gekocht.  We hebben ook maar meteen een scheermesje gekocht met 20 mesjes ofzo omdat ik wel een scheermes had ingepakt en ook wel mesjes maar deze pasten niet op elkaar haha. En er lagen ook oplaadkabels voor de telefoon en daar ook maar meteen 1 van meegenomen. Herman had vanmorgen het snoer uit de stekker gehaald maar blijkbaar zat de helft nog in de stekker en was ook niet meer te maken. Even het worstenbroodjes opgegeten en weer door. Toen wij net weer opweg waren zij google keer om. Wat blijkt we hadden voor de supermarkt af gemoeten naar links en meteen weer links. Dus weer keren en iets terug. De straat heeft geen nummer het is gewoon een smalle straat langs weilanden en tussen de bergen door )en ook weer super mooi. En als je doorrijd heb je aan beide kanten de stecci. Dit is niet Smrike die ik op afbeeldingen had gezien. Maar waar zijn we dan ?  Daar de auto aan de kant gezet tussen de koeienpoep en de vliegen. Iets verderop ligt een boerderij waar meteen al blaffend 3 grote honden op ons af kwamen lopen, maar ze verdwenen ook meteen in het maisveld. Herman heeft de drone in de lucht gegooid en ik ben even tussen de stecci gaan kijken. Dit was niet het plekje waar we heen wilden maar wat een mooie plek. Even later kwam er een vrouw van de boerderij naar ons toelopen met papieren in de hand. Ik zei al, we moeten parkeergeld betalen haha en ook de honden kwamen al blaffend even kijken wie wij waren en om even geaaid te worden. De vrouw vroeg waar we weg kwamen en kwam ons een Unesco folder brengen van Smrike en om te zeggen dat we daar ook een kijkje moesten nemen. Alles ging weer in het Bosnisch maar we begrepen elkaar.

Nu ik dit aan het schrijven ben heb ik natuurlijk ook even uitgezocht hoe het nu zat met deze stecci. Achteraf stond deze ook op onze lijst, alleen het verhaal wat erbij hoorde had Chat bij Smrike gezet en de andere plek de " Nekropola Maculje " (de Stenen Bruiloftsgasten) die volgens Chat pas na Novi Travnik zou liggen waren we dus nu geweest. En ik met het opnemen van de film bij Smrike het verhaal vertellen van Nekropola Maculje. Dus nu maar even het juiste verhaal acher Nekropola Maculje.

De Nekropola Maculje is een middeleeuwse begraafplaats met stećci (monumentale stenen grafstenen) in Bosnië en Herzegovina, lokaal bekend als de "Kameni svatovi" (Stenen Bruiloftsgasten).

Wat en waar is het?

Locatie: Gelegen op het plateau van Rostov, op zo'n 998 meter hoogte tussen Novi Travnik en Gornji Vakuf.

Omvang: Het telt 101 stećci (waaronder platen, kisten en zadeldaken) en 16 stenen kruisen (krstače).

Het verhaal en de legenden                                                                      De naam Kameni svatovi komt voort uit oude volkslegenden over hoe de stenen beelden op deze plek zijn terechtgekomen

De vloek van de moeder: Een moeder was fel tegen het huwelijk van haar dochter. Toen de huwelijkstocht (de svatovi) toch trok, sprak ze uit woede een vloek uit die de hele stoet op exact die plek in steen veranderde.

De plotselinge storm: Een andere versie vertelt over een bruiloftsstoet die door een verschrikkelijke ijskoude storm werd overvallen tijdens een lange reis en ter plekke bevroor en versteende.

Symboliek en historische betekenis                                                      De stenen dateren vermoedelijk uit de 12e tot 14e eeuw. Op de grafstenen staan oude symbolen gegraveerd zoals rozetten, halve manen, kruisen, appels en menselijke figuren met gespreide armen. Veel historici en onderzoekers zien hierin ook pre-christelijke en oude heidense of illyrische astrale symbolen in terug. 

Toen we daar uitgekeken waren konden we 2 kanten op, we wilden sowieso naar Smrike dus konden via de zelfde weg terug maar deze weg liep ook door. Dus hebben we voor het laatste gekozen. Deze omgeving is zo schitterend daar willen we nog graag meer van zien. Het is wel een erg smalle straat maar ook vast niet druk en anders maar even aan de kant als het passeren niet lukt. Het werd steeds mooier, we kwamen een meisje tegen die de koeien aan het " uitlaten" was. De koeien liepen langs de straat en in de bosjes en totaal niet onder de indruk dat wij daar reden, dit zijn de mooie plaatjes, i love it. Even later liep er een boer met een aantal koeien voor ons op straat, alle koeien aan de kant en vriendelijk zwaaien naar de boer en we konden door rijden. Ik verheug me al op de rest van de route. De straat wordt nog wat smaller en ligt bezaaid met koeienpoep en we moeten via een u bocht naar boven en direct daarna moeten we rechts, gelukkig maar want de straat wordt niet beter en geen idee of die doorloopt want hier zijn een aantal boerderijen. We slaan rechts af en zien voor ons een hele slechte straat die best wel stijl omhoog loopt, misschien is het niet zo'n goed idee om door te rijden. Herman vond in eerste instantie van wel maar even later de auto toch maar in de achteruit gezet want wat we zagen zag er niet heel goed uit. Achteruit tot in de scherpe bocht en daar maar draaien en weer terug langs de boer en het meisje met de koeien. Zouden hun al hebben bedacht; die komen zo wel terug of hebben ze ons voor gek verklaard. Dus de koeien weer aan de kant en wij konden door. We zijn weer naar Novi Travnik gereden en hebben ondertussen Smrike opgezocht op Google. Op de plaats van bestemming moesten we links af en liep er een weg naar boven. Beneden stonden 2 grote taxibusjes te wachten op een grote groep mensen die naar beneden kwamen lopen. We zagen de weg en besloten om de auto ook maar beneden te laten staan en lopend naar boven te gaan. Weer een hele uitdaging met 35 graden maar wel beter voor de auto en het was maar ca. 700 meter naar boven lopen. Onderweg waren we blij dat de auto beneden stond want er zaten een aantal flinke gaten in de weg. Vanaf de weg zie je de Stecci niet staan, je komt bij een grote trap die omhoog loopt en boven gekomen staan dan de "Stecci". Maar nu ik het uitgezocht heb blijken het helemaal geen stecci te zijn en klopt mijn verhaal helemaal niet wat ik tijdens het filmen verteld heb. Dus ook even het verhaal van deze "nieuwe" plek.

Het verhaal van Smrike (officieel de Nekropola žrtvama fašizma Smrike) is een aangrijpende geschiedenis over een brute oorlogsmisdaad, die later werd getransformeerd in een iconisch en mystiek Joegoslavisch oorlogsmonument. Het monument ligt op de heuvel Čamića Brdo nabij Novi Travnik in Bosnië en Herzegovina.

De historische tragedie (1941)                                                                Het verhaal begint in de Tweede Wereldoorlog. In augustus 1941 vaardigde de bezettende fascistische Ustaše-militie in Centraal-Bosnië het bevel uit om vermeende communisten en minderheden op te pakken. Op de heuvels van Smrike werden toen ongeveer 700 ongewapende burgers geëxecuteerd. Het overgrote deel van de slachtoffers bestond uit Servische burgers, samen met Joden en Roma uit de omliggende Lašva-vallei. 

De bouw van het monument (1975)                                                      Om deze slachtoffers te herdenken, gaf de Joegoslavische overheid in de jaren 70 opdracht voor een grootschalig gedenkcomplex. Dit werd ontworpen door de wereldberoemde architect Bogdan Bogdanović en werd in 1975 officieel geopend.                                                    Bogdanović koos – zoals bij veel van zijn zogeheten spomeniks – bewust niet voor traditionele oorlogsbeelden (zoals soldaten of wapens), maar voor abstracte en universele symboliek. Het monument bestaat uit 12 gestileerde stenen sculpturen van bihacit-kalksteen, die ruim twee meter hoog zijn. 

De symboliek: "De Stenen Draken"                                                          In de volksmond worden de beelden ook wel "Kameni zmajevi" (De Stenen Draken) genoemd. Bogdanović ontwierp de cenotafen (symbolische graven) met grote, wijd openstaande ogen die naar de hemel en de vallei kijken. Deze ogen symboliseren eeuwige waakzaamheid. Ze waken over de stad en zorgen ervoor dat de verschrikkingen uit het verleden nooit worden vergeten.

Het ontwerp integreert kosmische elementen zoals de zon en de maan om een mythische, vredige sfeer te creëren te midden van de natuur. 

Huidige status                                                  Tijdens de Bosnische Oorlog in de jaren 90 raakte het complex zwaar beschadigd en raakte het naderhand in verval. In 2012 werd Smrike officieel uitgeroepen tot Nationaal Monument van Bosnië en Herzegovina. Het monument heeft nog steeds deels te kampen met achterstallig onderhoud.

We hebben daar ook even de drone opgelaten en wat foto's  en filmpjes gemaakt. Achter in de bosjes hoorde ik steeds een varken knorren en grommen, zit deze ergens achter een hek of lopen hier wilde zwijnen rond. Ik ben er maar ver uit de buurt gebleven. Deze mooie plek gaan we ook weer verlaten, we waren er trouwens helemaal alleen, en door naar onze laatste stop voor Sarajevo, Travnik. We moeten bij de afslag naar Sarajevo een heel klein stukje de andere kant voor oprijden maar we zijn blij dat we deze mooie route gereden hebben.

Voor Travnik had Chat natuurlijk ook weer iets moois in elkaar gedraaid van parkeerplekken tot een mooie route door de stad inclusief the bleu water een mooie route langs de klaterende rivier waar je bij het fort uitkomt die boven op de heuvel staat. Nou je raad het al, de parkeerplek was aan een doodlopende straat waar het helemaal vol stond met auto's, dus wij in de achteruit en opzoek naar een andere parkeerplek. Die hebben we wel gevonden hoor maar nu klopte de route ook niet meer. Maar goed het fort en het water moeten niet moeilijk te vinden zijn. We lopen de hoofdstraat in en hebben daar maar even gevraagd waar we heen moeten en dat was maar goed ook want we liepen nu al verkeerd haha. We zijn maar eerst even op een terras gaan zitten en werden geholpen door iemand die echt plezier in haar werk had, not ! Toen doorgelopen naar het fort wat weer een beste klim was en daar naar binnen geweest, je betaald hier wel entree van dacht 10 KM p.p. Het is wel een mooi fort en het stamt uit de 14e eeuw of de eerste helft van de 15e eeuw. Je hebt er een mooie uitkijk over Travnik, maar een snel stromend watertje kunnen we vanaf hier nog niet zien. Herman heeft met de drone boven het fort gekeken en ik ben naar boven gelopen dat was best weer een hele klim in deze hitte en ik heb dan ook meteen een rood hoofd van hier tot ginder die de eerste uren niet wegtrekt. En ik bedoel niet mijn haar. Bij het verlaten van het fort gevraagd waar de bleu water is, die man heeft het netjes uitgelegd maar wij hebben het niet kunnen vinden. We zijn wel geteld één bordje tegengekomen en daarna niets meer. Het is warm en we hebben al best weer veel gedaan in deze hitte dus we houden het voor gezien. Misschien komen we nog eens terug.  We pakken Google er bij en gaan opzoek naar restaurant Hari, deze moet de lekkerste cevapcici hebben van Bosnië.  Er blijkt ook een onderlinge strijd te zijn tussen Travnik en Sarajevo wie de lekkerste heeft. In ieder geval hebben wij nog nooit zulke lekkere cevapcici gehad. Een echte aanrader dus voor iedereen die in de buurt komt. Vanaf daar lopen we naar de parkeerplaats en gaan op pad naar Sarajevo.

We hebben de eigenaar van ons appartement al laten weten dat we rond 17.00 uur aankomen. Hij had ons gisteren een app gestuurd of we ook in een ander appartement van hem wilden het was bij zijn thuis, het had ook een zwembad en was beter voor ons haha. Maar hij had foto's meegestuurd en het zag er goed uit. Het lag ook vlak bij de tramhalte waar we anders nog wel even van afzaten. Dus helemaal prima voor ons. Hij zal zijn reden wel hebben.

We hebben vanuit Travnik de keuze uit 2 routes naar Sarajevo of via de autobaan A1 of via alle dorpjes via de M5 . Natuurlijk kiezen we voor de M5. Achteraf hadden we net zo goed via de autobaan kunnen gaan. Dit keer geen Wow op onze route. Het was dorp in dorp uit en het was heel druk, want bijna de hele weg heb je veel industrie en bedrijven. Misschien zijn we de afgelopen dagen verwend maar dit was echt geen leuk stuk. We hopen dat dit het enige stuk is op de hele route want dan overleven we het wel.

Aangekomen in Sarajevo stond Muharem ons al op te wachten. Hij heeft nog even uitgelegd dat de pomp van het zwembad bij ons geboekte appartement kapot was en hij eigenlijk pas voor volgend seizoen een nieuwe wilde doen want het seizoen van de vakantie drukte is toch alweer voorbij. Hij heeft hier verschillende appartementen en we mochten kiezen uit 2. We moesten ze eerst maar allebei bekijken en we hebben de keuze op dit appartement gemaakt waar we nu inzitten omdat het wat ruimer was en een balkon had, ook al heeft het geen mooi uitzicht. Hij heeft ons nog wat tips gegeven waar we echt moeten gaan ontbijten en wat restaurants hier in de omgeving en wilde ons nog helpen om onze bagage naar boven te brengen. Wij hebben gezegd dat dat niet nodig was. Wij hebben de spullen uit de auto gehaald, weer een hele volks verhuizing, wat slepen we toch weer allemaal mee. En hebben onze zwemkleding aangetrokken en zijn lekker bij het zwembad gaan liggen. Een heerlijke plek. We zijn nog voldaan van de cevapcici van vanmiddag dus we blijven lekker bij ons appartement. Voor morgen staat er ook iets heel leuks op het programma.

Wat hebben we weer een mooie dag gehad en wat genieten we van het mooie Bosnië. En hopelijk slaapt het bed net zo lekker als het eruit ziet en hebben we geen last van de vliegtuigen want het appartement ligt vlak naast de start en landingsbaan van het vliegveld.

Wordt vervolgd.